Z problematyki tłumaczenia serialu „Wspaniałe stulecie“ na język polski, bułgarski i rosyjski

Głównymi problemami poruszonymi w artykule są wierność przekładu i sposoby, jakimi posłużyli się tłumacze w przekładzie zwrotów obyczajowych, tytułów, stopni, a także leksyki związanej z islamem, które z perspektywy europejskiej stanowią leksykę orientalną. Badana leksyka opiera się na dialogach bohaterów popularnego, a zarazem budzącego kontrowersje tureckiego serialu pt. „Wspaniałe stulecie“, opowiadającego o życiu sułtana Imperium Osmańskiego – Sulejmana Wspaniałego i jego miłości do słowiańskiej niewolnicy Roksolany (Hürrem). Tłumacze musieli podjąć ważną decyzję – w jakim stopniu i w jaki sposób przekazać słowiańskojęzycznym (polskim, bułgarskim i rosyjskim) odbiorcom, w dużej mierze należącym do chrześcijańskiego kręgu kulturowego, typowe słownictwo islamskiego kręgu kulturowego. Po przeanalizowaniu materiału okazuje się, że większość oryginalnych zwrotów i leksyki zachowało się przede wszystkim w rosyjskim przekładzie, zaś w tłumaczeniach na język polski i bułgarski tłumacze starali się unikać używania słownictwa z muzułmańskiego kręgu leksykalnego.

Artykuł powstał na podstawie mojej pracy licencjackiej, w której poruszone zostały kwestie wierności przekładu i sposobów, jakimi posłużyli się tłumacze w przekładzie zwrotów obyczajowych, tytułów, stopni, a także leksyki związanej z islamem, która dla europejskiego odbiorcy stanowi leksykę orientalną. Badana leksyka oparła się na dialogach bohaterów bijącego rekordy popularności, a zarazem budzącego wiele kontrowersji tureckiego serialu pt. „Wspaniałe stulecie“, opowiadającego o życiu sułtana Imperium Osmańskiego – Sulejmana Wspaniałego i jego miłości do słowiańskiej niewolnicy Roksolany (Hürrem). Jako osoba posługująca się językami polskim, bułgarskim i rosyjskim skupiłem się na przeanalizowaniu czy i w jakim stopniu w przekładach filmu na trzy języki słowiańskie, z których każdy należy do innej grupy, tj. j. polski – gr. zachodniosłowiańska, j. bułgarski – gr. południowosłowiańska i j. rosyjski – gr. wschodniosłowiańska, tłumacze pozostawili swoim odbiorcom oryginalną osmańską leksykę, a w jakim została ona zamieniona na leksykę rodzimą, bliższą odbiorcy nie tylko językowo, ale także emocjonalnie, mentalnie, kulturowo czy wreszcie religijnie. Tłumacze z pewnością stanęli przed dylematem w jaki sposób oddać leksykę typową dla islamskiego kręgu kulturowego w językach słowiańskich. Biorąc pod uwagę historię Bułgarii i prawie 500 lat niewoli tureckiej nie bez znaczenia pozostaje wpływ tureckiej kultury na bułgarską, a co za tym idzie języka tureckiego na bułgarski, dlatego szczególnie ciekawe dla badacza może okazać się to czy tłumacze w bułgarskim przekładzie sięgnęli po turcyzmy, czy może starali się w maksymalnie jak największym stopniu posługiwać leksyką bardziej bułgarską. Równie ciekawe mogą okazać się proporcje stosowania leksyki orientalnej lub rodzimej w największym państwie na świecie – Rosji, w której, ze względu na ogromną powierzchnię i wielokulturowość, tłumacze z pewnością musieli pogodzić „interesy“ wyznawców wielu religii. Interesujące okażą się z pewnością również wnioski płynące z analizy tłumaczenia tureckich dialogów na język polski, gdyż Polacy uchodzą za stosunkowo konserwatywnych i w przeważającej mierze wyznających religię chrześcijańską.

Wspaniałe stulecie (tur. Muhteşem Yüzyıl; bułg. Великолепният век; ros. Великолепный век) to turecki kostiumowo-historyczny serial telewizyjny produkowany w latach 2011–2014 opowiadający o życiu sułtana Sulejmana Wspaniałego (1494–1566), najdłużej panującego, dziesiątego, władcy Imperium Osmańskiego i jego miłości do pięknej Roksolany (Hürrem), niewolnicy wziętej w jasyr w dalekim słowiańskim kraju. Akcja rozpoczyna się w momencie, kiedy Sulejman zasiada na tronie Imperium Osmańskiego. Przez 46 lat swojego panowania zasłynął jako wielki wojownik i władca. Padyszach konsoliduje swoją władzę, wzmacnia rządy prawa, spotyka się z dyplomatami i przygotowuje się do kampanii wojskowych, a wszystko to w kontekście napięcia pomiędzy chrześcijańską Europą a muzułmańskim Imperium Osmańskim. Film koncentruje się również na zawiłych relacjach między członkami sułtańskiego dworu, szczególnie na skomplikowanych hierarchiach, relacjach międzyludzkich i rywalizacji w sułtańskim haremie.

Serial został sprzedany do ponad 50 krajów na świecie i wszędzie bije rekordy popularności, wzbudzając wśród widzów bardzo skrajne emocje, od miłości do aktorów, zachwytu nad scenografią i strojami, przez podziw dla efektów specjalnych, na złości, gniewie i oburzeniu kończąc.

W Polsce serial swoją premierę miał w 2014 roku i emitowany był na antenie TVP1. Tłumaczenia z języka tureckiego na polski dokonała Anna Mizrahi, absolwentka turkologii na Uniwersytecie Warszawskim, tłumaczka kilku książek tureckiego noblisty Orhana Pamuka, odczytał zaś lektor Stanisław Olejniczak.

W Bułgarii emisja serialu rozpoczęła się w 2012 roku i została wstrzymana w 2014 roku z powodu problemów finansowych emitującej go stacji telewizyjnej TV7. Od 2015 roku Wspaniałe stulecie zaczęło być ponownie emitowane od pierwszego odcinka przez stację Diema Family. Przekładu z tureckiego na bułgarski dokonały m.in. Manuela Daskałowa i Daniela Trifonowa, obie są wykładowcami w Katedrze Turkologii i Ałtaistyki na Uniwersytecie Sofijskim.

W Rosji pierwszy odcinek wyemitowany został w 2012 roku przez stację telewizyjną Домашний. Tłumaczenia i udźwiękowienia na zlecenie stacji dokonało studio Русский дубляж.

Obecnie prawie wszędzie można natknąć się na tłumaczenie. Przekłady seriali, filmów, programów telewizyjnych, książek czy piosenek to dla ludzi codzienność. Postępująca globalizacja, ciągły rozwój, chęć poznawania świata i potrzeba życia w globalnej wiosce sprawiły, że ludzie otoczyli się tłumaczeniami. Tłumaczenie, nazywane inaczej przekładem, ma kilka znaczeń, jednak przede wszystkim oznacza wyrażenie w języku docelowym treści tekstu lub wypowiedzi ustnej stworzonych w języku źródłowym. W czasach starożytnych tłumaczono w zasadzie tylko wypowiedzi ustne, takich tłumaczy mowy nazywano z łaciny interpres, termin ten do dziś używany jest w języku angielskim – interpreter. Dla przekładu w łacinie zarezerwowane były terminy translatio i translator, które dały początek angielskim określeniom translator i translation. (Pieńkos 1993) Niektóre języki np.: angielski czy francuski posiadają osobne terminy dla określenia tłumaczeń i tłumaczy ustnych i pisemnych. Zróżnicowanie takie nie występuje natomiast w przypadku języka polskiego, bułgarskiego czy rosyjskiego. O ile w języku polskim istnieją dwa zamiennie stosowane terminy przekład i tłumaczenie, jak również czasowniki przekładać (dok. przełożyć) i tłumaczyć (dok. przetłumaczyć), to w języku bułgarskim mamy do czynienia z terminem превод. Natomiast tłumacz po bułgarsku to преводач. Oba te wyrazy mają swoją etymologię w czasowniku превеждам (dok. преведа). Analogie z językiem bułgarskim odnajdujemy w języku rosyjskim, gdzie funkcjonuje termin перевод na określenie tłumaczenia. Tłumacza po rosyjsku określa się mianem переводчик. Słowa te pochodzą od czasownika переводить (dok. перевести).

Bardzo popularną w Polsce, jak i w Europie Środkowej i Wschodniej formą przekładów telewizyjnych i filmowych jest przekład lektorski, bądź wersja lektorska, a żargonowo również szeptanka. W terminologii anglojęzycznej wersję lektorską określa się nazwą voice-over, „szeptanka“ zaś to jeden z typów metody realizowania przekładu lektorskiego, który wykorzystywany jest do tłumaczenia filmów fabularnych emitowanych w telewizji, a nie do przekładów np. radiowych. Początkowo termin ten stosowany był tylko na określenie tłumaczenia konsekutywnego, lecz z czasem tłumacze zaadaptowali go na określenie wersji lektorskiej. Historia przekładu lektorskiego nie jest do końca jasna, można natomiast przypuszczać, że metoda ta pochodzi z czasów kronik filmowych. Ostatecznie widzowie zaczęli przyzwyczajać się do takiego sposobu odbioru dźwięku i obrazu i naturalnie zaakceptowali przekład lektorski w telewizji. (Garcarz 2007) Na zachodzie Europy technika ta nie jest już od dawna stosowana, a w literaturze przedmiotu poświęca się jej coraz mniej uwagi. Autorka Przekładu audiowizualnego Teresa Tomaszkiewicz zaznacza, że wersja lektorska, w mniejszym stopniu niż podpisy, również ulega skróceniom i kondensacji. Wskazuje kilka elementów, które ulegają skróceniom lub są pomijane, m.in. wyrażenia za pomocą, których możemy zwrócić się do kogoś po imieniu lub przy użyciu zaimków osobowych, wyrażenia stanowiące leksykę grzecznościową np. powitania i pożegnania, zdania niedokończone, które często wiążą się z mimiką i gestykulacją, wszelkiego rodzaju powtórzenia ekspresywne itd. M. Garcarz powołując się na P. A. Majewskiego wskazuje, że „konieczne jest posiadanie przez tłumacza „poczucia estetyki tekst“, aby nie zakłócić harmonii jego odbioru przez widzów reprezentujących inną kulturę. „Tekst musi być zrozumiały dla widza! I to dla każdego widza“ – mocno podkreśla Majewski“.

Dubbing zapoczątkowany został w Niemczech w latach 30. ubiegłego wieku i z czasem zaczął obejmować również inne kraje niemieckojęzyczne. Obecnie dubbing bardzo popularny jest w krajach Europy Zachodniej, ale także w Bułgarii, na Węgrzech czy w Rosji. W Polsce zastosowanie tej metody realizacji tłumaczenia filmowego jest ograniczone w zasadzie do jednego typu filmów, jakimi są filmy skierowane do dzieci i młodzieży. Teresa Tomaszkiewicz, przytaczając za Luykenem i innymi, wymienia kilkanaście faz, przez które musi przejść nowa ścieżka dźwiękowa w czasie produkcji m.in. nagranie wersji roboczej z odnotowaniem kodu czasowego (jest to bardzo istotne, ponieważ długość wypowiedzi musi pokrywać się z długością wypowiedzi tekstu przetłumaczonego), pierwsze przybliżone tłumaczenie i adaptacja tłumaczenia, która bierze pod uwagę długość otwarcia i zamknięcia ust oraz rodzaj tego otwarcia, dobór aktorów pod kątem barwy głosu i nagranie ich głosów, miksowanie wstępne i ostateczne wraz z montażem ścieżki dźwiękowej i uwzględnieniem głosów, muzyki i innych dźwięków. Proces dubbingu opiera się na dużej ilości zabiegów technicznych, w których najważniejszą rolę odgrywa tłumacz dokonujący najpierw wstępnego przekładu, a potem dopasowujący swój tekst do wszystkich wymogów technicznych, które znacznie komplikują pracę tłumacza. Podstawą dubbingu jest synchronizacja słowno-gestowa, a najważniejszym kryterium, które wpływa na formę tłumaczenia jest fonetyka, a w zasadzie dwa elementy, czyli długość otwarcia i zamknięcia ust, a także rodzaj tego otwarcia, czyli ułożenie ust przy wymawianiu różnych głosek np. zaokrąglone, wydłużone itd. Synchronizacja to nie tylko dopasowanie czasu otwarcia ust do długości wypowiedzi, ale także zgranie intonacji, mimiki i gestów bohaterów wyświetlanych na ekranie z treścią ich wypowiedzi. (Tomaszkiewicz 2006) Tłumacz dubbingowy musi więc ograniczyć swoje artystyczne zapędy i liczyć się z efektami swojej pracy translatorskiej, z których najgroźniejszy to nieosiągnięcie ekwiwalencji funkcjonalnej tekstu docelowego wobec oryginału. Ponadto dubbing nie daje możliwości tłumaczowi na pominięcie jakiejkolwiek kwestii dialogowej, podczas której na ekranie widzimy aktora lub osobę wypowiadającą się. Porównując dubbing z innymi sposobami realizacji tłumaczenia filmowego stanowi on zabieg największej i najdalej posuniętej ingerencji w pierwotny tekst filmu. Pomimo bardzo dobrej realizacji tłumaczenia struktura estetyczna odbioru filmu zawsze ulegnie zmianie twierdzi M. Garcarz powołując się na M. Henrykowskiego.

Celem mojej pracy było ukazanie różnic występujących w tłumaczeniu serialu na każdy z trzech omawianych języków słowiańskich i zobrazowanie w jaki sposób oddane zostały w tekstach tłumaczenia zwroty obyczajowe, tytuły, stopnie, leksyka związana z islamem, jak również orientalizmy, które z nich zostały, a które zostały pominięte, a także w jakim stopniu zastosowana została leksyka rodzima, bliższa polskim, bułgarskim czy rosyjskim odbiorcom. Pracując nad analizą tekstu polskiego, bułgarskiego i rosyjskiego posłużyłem się metodą, która umożliwiła mi stworzenie listy dialogowej w każdym z poszczególnych języków. Kilkakrotnie obejrzałem fragmenty wybranych odcinków pierwszego sezonu Wspaniałego stulecia w wersji lektorskiej w języku polskim, aby dokładnie zaznajomić się z wypowiedziami bohaterów, jak i fabułą filmu. Następnie trzykrotnie obejrzałem dubbingowaną wersję bułgarską i rosyjską. Wypisując wypowiedzi bohaterów nawiązujące i obejmujące omawianą leksykę stworzyłem tabelę konfrontującą tekst polski, bułgarski i rosyjski. Wszystkie wypowiedzi zostały przeze mnie wypisane samodzielnie i ze słuchu. Nie opierałem swojej pracy na żadnych innych opracowaniach czy materiałach. Dzięki znajomości wszystkich trzech omawianych języków mam pewność, że wypowiedzi zapisałem prawidłowo i zgodnie z treścią list dialogowych. Po stworzeniu tabeli dokonałem jej dogłębnej analizy, czego efektem jest powstanie 6 różnych tabel, w 8 różnych kategoriach.

Zwroty, które zachowały swój orientalny charakter we wszystkich trzech językach

Materiał wykazаł, że zwrotami, które zachowały swój oryginalny charakter we wszystkich trzech omawianych przeze mnie językach są przede wszystkim imiona, tytuły i stopnie. Wynika to z faktu, że trudno jest zastąpić tego typu określenia innymi zastępczymi określeniami w językach docelowych przekładu, nie tracąc przy tym charakteru tłumaczonych zwrotów. Ponadto zdarzają się pewne niewielkie różnice w przekładach, polegające na przykład na dodatkowym podkreśleniu w języku polskim i rosyjskim, że dana osoba jest poddanym sułtana i jego sługą, co w bułgarskiej wersji przekładu zostało zastąpione niemniej prawidłowym określeniem „drugi wezyr“.

Zwroty, które zachowały swój orientalny charakter w językach polskim i bułgarskim

Po analizie zgromadzonego materiału nie stwierdziłem, aby występowały zwroty czy sformułowania, które zachowałyby swój orientalny charakter tylko w językach polskim i bułgarskim, a w języku rosyjskim zostałyby oddane w inny sposób.

Zwroty, które zachowały swój orientalny charakter w językach polskim i rosyjskim

Analiza wykazała, że w przypadku pary językowej polski-rosyjski nie można doszukać się zwrotów, które zachowałyby swój orientalny charakter.

Zwroty,którezachowałyswójorientalnycharakterwjęzykachbułgarskim i rosyjskim

W przypadku zestawienia podobieństw w językach bułgarskim i rosyjskim w konfrontacji do języka polskiego można zauważyć, że pewne pominięcia zwrotów związane są przede wszystkim z tym, że w wersjach bułgarskiej i rosyjskiej mamy do czynienia z dubbingiem, który wymaga „wypełnienia“ każdej wypowiadanej kwestii. W języku polskim tłumacz miał tę dogodność, że zbyt orientalne sformułowania wypowiadane przez bohaterów mógł pominąć w tłumaczeniu, dzięki czemu odbiorcy mogli usłyszeć oryginalnie wypowiadane kwestie. Wartym odnotowania faktem jest używanie tytułu „valide sultan“, odnoszącego się do matki sułtana w języku bułgarskim i rosyjskim, a staranne, i skuteczne, unikanie używania tego tytułu w tłumaczeniu na język polski, który dla polskiego odbiorcy będzie całkowicie obcy i niezrozumiały. Z tego powodu tłumacz pokusił się o przetłumaczenie osmańskiego słowa valide oznaczającego matkę i cały tytuł określił sformułowaniem „sułtanka matka“, przy czym sam wyraz „sułtanka“ należałoby raczej traktować jako orientalizm. Tutaj należy zwrócić także uwagę na dołączone do imienia Nigar/Nigjar określenie pozycji tej osoby w hierarchii haremowej czyli „kalfa“, oznaczające białą niewolnicę pełniącą funkcję pokojowej oraz kierującą służbą haremową.

Zwroty, które zachowały swój orientalny charakter tylko w języku polskim

Analizując zebrany materiał, można zaobserwować, że leksyka orientalna w przekładzie na język polski jest rzadko stosowana i ma raczej charakter ubogacający tłumaczenie, który w pewien subtelny sposób przybliża widzowi realia czasów, w których rozgrywa się akcja filmu. Określenia typu „seraj“, czy „hammam“ od razu uświadamiają widzowi, że mowa jest nie o zwykłym pałacu czy zwykłej łaźni, ale o pałacu sułtańskim i łaźni tureckiej.

Zwroty, które zachowały swój orientalny charakter tylko w języku bułgarskim

Po analizie materiału nie można stwierdzić, aby w bułgarskim przekładzie na tle przekładów polskiego i rosyjskiego zachowywane były orientalne zwroty czy leksyka. W pierwszym przykładzie pada co prawda przymiotnik „sułtański“, natomiast podkreślona on raczej jedynie to, komu rzeczony doradca służy. W drugim zaś można dowiedzieć się o małoistotnym z perspektywy przeciętnego widza, ale bardzo ważnym dla etykiety panującej na dworze sułtańskim fakcie, że sułtanka w owych czasach nie zwróciłaby się do swojego syna inaczej niż „Mój lwie!“ (tur. Aslanım!; jest to forma wołacza), co nawiązuje do tradycyjnego uznawania sułtana za „lwa lwów“, odstępstwo od tej normy skutkowałoby poważnym naruszeniem dworskiej etykiety. Jedynie w przekładzie na bułgarski i, jak pokaże materiał poniżej, rosyjski fakt ten został zaznaczony przez tłumaczy.

Zwroty, które zachowały swój orientalny charakter tylko w języku rosyjskim

Przeanalizowany materiał jednoznacznie wykazuje zachowywanie w rosyjskojęzycznym przekładzie zwrotów obyczajowych, tytułów, stopni i leksyki związanej z islamem. Tłumaczenie w pełni oddaje oryginalny muzułmański charakter filmu, stosując wszystkie obecne w oryginale określenia i zwroty. Najbardziej rzucającym się w oczy faktem jest niezastępowanie Allacha, jak ma to miejsce w przypadku przekładów polskiego i bułgarskiego, Bogiem. Można pokusić się o stwierdzenie, że tłumacze rosyjskiego przekładu mieli ułatwione zadanie w stosunku do tłumaczy polskich i bułgarskich, gdyż nie musieli oni szukać ekwiwalentów niezabarwionych tłem islamskim, a po prostu korzystali z oryginalnego słownictwa. Pozostawienie leksyki z kręgu islamskiego w rosyjskiej wersji tłumaczenia ma zarówno pozytywne jak i negatywne skutki. Z jednej strony zachowana zostaje wierność tłumaczenia, a odbiorca dokładnie wie i rozumie, że akcja filmu zakotwiczona jest w państwie, w którym panuje islam, a Boga w tej religii określa się mianem Allach. Z drugiej strony brak dopasowania słownictwa do języka rosyjskiego powoduje, że w przekładzie pojawia się spora ilość leksyki niezrozumiała dla przeciętnego chrześcijańskiego Rosjanina, co w dość znaczny sposób może utrudnić odbiór serialu. Za przykład można wziąć używany w rosyjskim tłumaczeniu zwrot „hazretleri“, który z tureckiego oznacza “Jego Wysokość“, i który mógł zostać z łatwością wyrażony rosyjskim „Его Высочество“ lub „Его Величество“, tak jak ma to miejsce w tłumaczeniach polskim i bułgarskim. Tutaj należy wspomnieć, że sam zwrot „hazretleri“ odnosić może się do wszystkich członków Osmańskiej dynastii, a nawet do wielkiego wezyra. Można odnieść wrażenie, iż w polskim i bułgarskim przekładzie tłumacze poświęcili więcej uwagi na szczegóły związane z doborem słownictwa, aby z dużym powodzeniem usunąć jego muzułmańskie nacechowanie. Taki zabieg, czyli zastąpienie Bogiem Allacha jest dość dużą ingerencją i swoistym zubożeniem treści i przekazu filmu, a także niedochowaniem zasady wierności tłumaczenia. Może to ponadto wywoływać u odbiorców błędne przeświadczenie, że bohaterowie mają na myśli Boga chrześcijańskiego, podczas gdy akcja odnosi się do muzułmańskiego Allacha.

Zwroty, które we wszystkich trzech językach zostały wyrażone neutralnie

Nieuniknione w przekładzie było również zastosowanie słownictwa bardziej neutralnego, niewyrażającego konkretnego nacechowania, dotyczy to szczególnie języka rosyjskiego. Słowo Allach jest na przykład zamieniane określeniem

„Wsjewysznij“ (pol. Najwyższy, Wszechmogący). Co równie interesujące w rosyjskojęzycznym przekładzie „Wsjewysznij“ zastępuje również Jezusa Chrystusa, obecnego w tłumaczeniach polskim i bułgarskim.

Głównym wnioskiem płynącym z dokonanej analizy jest stwierdzenie, że najwięcej oryginalnej leksyki w przekładzie zachowuje język rosyjski. W tym również języku zachowany jest w pełni wątek Allacha i religii muzułmańskiej. Ma to zapewne związek ze sporym odsetkiem muzułmanów mieszkających na terenie Rosji, jak również z samym faktem wielokulturowości i wielowyznaniowości tego kraju. W rosyjskim tłumaczeniu zostały oddane w zasadzie wszystkie zwroty obyczajowe, stopnie, tytuły i leksyka związana z islamem. Zabieg ten sprawia, że przekład oddaje jak najwięcej z oryginalnego sensu filmu, lecz należałoby zastanowić się w jakim stopniu pozostaje zrozumiały dla rosyjskiej ludności niemuzułmańskiej, która niekoniecznie będzie rozumieć orientalną leksykę użytą przez tłumacza, jednakże zachowana zostaje zasada wierności tłumaczenia. Inaczej natomiast sytuacja przedstawia się w przekładach na język polski i bułgarski. Tutaj muzułmański Allach w każdym przypadku zastąpiony został określeniem „Bóg“, które jest zdecydowanie mentalnie bliższe zarówno Polakom, jak i Bułgarom. Może to jednak wywoływać u widzów błędne przekonanie, że bohaterowie odnoszą się do Boga chrześcijańskiego, ci jednak mają na myśli Boga muzułmańskiego. Zastąpienie Allacha Bogiem jest też sporą ingerencją i swoistym zubożeniem treści filmu, a także niedochowaniem zasady wierności tłumaczenia. Można jednak zrozumieć taką, a nie inną decyzję tłumaczy, zważywszy na ostatnie wydarzenia i coraz gorszy odbiór islamu jako religii na świecie. Motywatorem do podjęcia takiej decyzji w Bułgarii były zapewne dodatkowo przykre wspomnienia związane z doświadczeniami historycznymi i religią muzułmańską, a w rezultacie chęć uniknięcia nieprzyjemnych konotacji. Mimo dużej ilości turcyzmów w języku bułgarskim, tłumaczom udało się nie stosować ich zbyt często, wykorzystując w ich miejsce leksykę bardziej rodzimą i sprawiając, że serial wydawał się odbiorcom bliższy. W Polsce, w której społeczeństwo w wysokim stopniu jest konserwatywne, a większość obywateli jest wyznania katolickiego, serial z bardzo uwydatnionym elementem obcym, jakim byłby Allach czy religia muzułmańska, mógłby nie spotkać się z powszechną akceptacją i zrozumieniem. Pomimo tego, niektóre oryginalne zwroty zostały zachowane w tłumaczeniu polskim, jak również bułgarskim. Tytuły i stopnie zaś w większości zostały wiernie przełożone na języki docelowe. Istnieje ponadto spora ilość określeń i stwierdzeń, które zostały wyrażone w sposób neutralny we wszystkich trzech omawianych językach i nie wykazują nacechowania religijnego, dotyczy to szczególnie języka rosyjskiego. Celem autorów serialu było wprowadzenie widzów w czasy Imperium Osmańskiego i obowiązującego w nim islamu, pozbycie się tego elementu w przekładach na język polski i bułgarski jest pewnego rodzaju stratą i nie można tego ocenić w pełni pozytywnie. Natomiast pozostawienie prawie całkowitej analogii oryginału z rosyjskim tłumaczeniem powoduje, że film ze względu na swoją specyficzną leksykę może nie być tak łatwy w odbiorze i zrozumieniu.

BIBLIOGRAFIA

Borowy W., Dawni teoretycy tłumaczeń [w:] O sztuce tłumaczenia pod red. Michała Rusinka, Zakład imienia Ossolinskich – Wydawnictwo, Wrocław, 1955.

Garcarz M., Przekład slangu w filmie, Tertium, Kraków, 2007.

Pieńkos J., Przekład i tłumacz we współczesnym świecie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1993.

Pisarska A., Tomaszkiewicz T., Współczesne tendencje przekładoznawcze, Wydawnictwo naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań, 1998.

Tomaszkiewicz T., Przekład audiowizualny, Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa, 2006.